Xesús Ferro Ruibal responde o Cuestionario Filgueira Valverde

Membro de número da Academia desde 1996, filólogo e tradutor, Xesús Ferro Ruibal (Moraña, 1944) é autor de numerosos traballos sobre fraseoloxía, onomástica e sociolingüística galegas.
Xesús Ferro Ruibal
Xesús Ferro Ruibal

Que importancia tivo a figura e a obra de Filgueira Valverde na vida cultural galega nos dous segundos terzos do século XX?
Sorpréndeme a pregunta, porque Filgueira non empeza a ser importante en 1933: xa é moi activo dende os 15 anos (1921). En 1933, por exemplo, xa é correspondente da RAG e da Real Academia de la Historia. Filgueira foi o traballador máis precoz, máis lonxevo, máis prolífico e máis multidisciplinar da cultura galega

Probemos a suprimir mentalmente o Museo de Pontevedra, a edición do Cancioneiro de Casto Sampedro (é dicir, Milladoiro, Carlos Núñez etc.), o Seminario de Estudos Galegos, o Instituto P. Sarmiento de Estudos Galegos, a Editorial dos Bibliófilos Gallegos (é dicir A xente da Barreira de C. Calero, o Cancioneiro da poesía céltiga, ou a primeira Biblia íntegra en galego), os 50.000 exemplares anuais e monolingües do Gaiteiro de Lugo vendidos nos anos máis hostís ó uso do galego (1936-1962), a conservación do núcleo histórico da cidade de Pontevedra en tempos decisivos, a legalización do ensino na lingua materna en pleno 1970 (Lei Villar Palasí), o Consello da Cultura Galega etc. e, ante o baleiro horroroso que nos quedaría, percibirémo-la importancia de Filgueira Valverde na historia cultural deste País.

Cales foron as súas achegas máis importantes ás letras galegas estudos históricos e artísticos en Galicia?
A súa obra literaria parece pequena pero non é das máis breves. Pero é prosa de orfebre, delicada no fondo e na forma. Non teño claro se ese subxénero literario que coñecemos como cousas é un invento de Castelao ou é de Filgueira.

Os seus poemas in modo antico de 1941 son unha destemida convocatoria para que a literatura en galego renacese. Galaxia recoñeceu en 1971 esta produción literaria e eu confío que 43 anos despois a crítica literaria galega tamén saberá obxectivar esta produción, que ten moito da estética clásica.

De Historia e Arte a súa obra é inmensa: dende a súa tese de doutoramento (Tiempo y gozo eterno en la cantiga CIII), unha das dimensións esenciais de Filgueira é a temporal. Calquera cousa (un capitel, unha escultura, un pendente de acibeche, unha cantiga, un rito festivo) Filgueira veo todo en perspectiva histórica e en estereofonía. Todo o que está ante os nosos ollos ten un pasado e, polo tanto, ten un porqué e un para qué.

Que vixencia conserva a súa obra hoxe en día?
Tiven a sorte de que Filgueira me recibira para unha longa conversa, cando xa estaba corrixindo as probas do último Adral, o IX, que non chegaría a ver publicado. Díxenlle que eu tiña sempre un deles na cabeceira da cama, porque lía un deses artigos e sempre descansaba coa sensación de formar parte dun pobo cheo de méritos. Sorriu e díxome que iso era o que el buscaba. E engadiu. "Un dos maiores problemas dos galegos é a débil conciencia do capital colectivo que herdamos e da capacidade que futuro que temos. A min gustaríame cambiar un sintagma do himno galego, o do "rudo encono", por "non deas a esquecemento canto tés de valía", porque, se os galegos souberamos canta creatividade herdamos e canto vale a nosa lingua, a nosa terra, a nosa cultura e a nosa xente, acabarían de seu os nosos complexos e esas xenreiras que nos disminúen en vez de potenciarnos. E rematou así: "Toda a miña vida, todo canto fixen e escribín só pretende aumenta-la nosa ciencia e conciencia de Galicia".

Por iso as Letras Galegas do 2015 non serán só ler prosa ou cantar poesía (coa música de Groba) ou representar teatro: terá que ser tamén visita-lo Museo de Pontevedra para sabermos que os galegos somos alguén, quizais xa dende o paleolítico de Arbo. Se deixamos que todo isto nos entre polos ollos, probablemente aumentará o orgullo de sermos un dos pobos con máis historia de Europa. De facelo así, estas Letras Galegas serán unha terapia social.

Que pegada deixou a súa obra nos estudos e nos pensadores e ensaístas galegos contemporáneos?
Coido que a novidade que personaliza Filgueira é o traballo en equipo. Fronte ó que facían os celtófilos da Coruña, os helenófilos de Pontevedra ou os de Nós en Ourense, Filgueira ten claro, porque o aprendeu de Losada Diéguez na mesma Pontevedra, que só o traballo de campo, planificado interdisciplinariamente e realizado en equipo ofrece resultados sólidos e á velocidade debida. Pensamento e acción era o que inculcaba Losada. O concepto viña da Institución Libre de Enseñanza pero el foi fiel a ese concepto non só dende o Seminario de Estudos Galegos senón dende o Museo de Pontevedra, o Instituto Padre Sarmiento ou o Consello da Cultura Galega.

As Universidades galegas hoxe traballan así pero pouca xente repara en que ese concepto, en certa medida, espallouno en Galicia o Seminario de Estudos Galegos, do que Filgueira foi promotor esencial.

Como xa dixen, se tivermos que borrar todo canto soubemos de Galicia a través de Filgueira, quedariamos moi mermados. Filgueira é máis lido que citado: é case un autor de lectura clandestina, porque a guerra o colleu deste lado, coma a moitos dos nosos pais, e algúns botan de conta que a súa obra é froito desta simple casualidade xeográfica. O certo é que a inmensidade, rigor e muldisciplinariedade da obra de Filgueira é froito dunha hercúlea capacidade de traballo, de procesos moi metódicos e dunha fe sen límites en Galicia. Hai quen se nega a recoñecer a Filgueira como fonte dalgo que sabemos pero na historia de Galicia o polígrafo Filgueira formará parella co P. Sarmiento. Non teño dúbida.

Nesta ligazón podes acceder á ficha de Xesús Ferro Ruibal como membro de número da Academia.

Dicionario

Novas da Academia

Subscríbete

Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego

Descargar

Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega

Consultar

Hemeroteca Virtual Galicia nas páxinas dos seus xornais.

IR

Cuberta do Boletín 376

Boletín da Real Academia Galega
nº 376

Descargar

Cadernos de Lingua
nº 35

Descargar