A 'Guía dos elementos químicos', un xeito entretido de profundar na táboa periódica

O elemento químico máis antigo empregado pola humanidade é o ouro. Non se sabe cando se descubriu, pero hai 8.000 anos xa era empregado e moi apreciado. Mais é o hidróxeno, o máis lixeiro, o máis abundante do Universo e fonte de todos os outros elementos o que abre a táboa periódica. E tamén a Guía dos elementos químicos. Historia, propiedades e aplicacións, unha obra divulgativa que, de xeito ameno e rigoroso, afonda na orixe e nos nomes das pezas que compoñen esta base sobre a que se constrúe a linguaxe da química. O volume ve a luz coincidindo coa celebración no 2019 do Ano Internacional do Sistema Periódico, declarado pola ONU para conmemorar os 150 anos da presentación por parte do químico ruso Dimitri Mendeleev, o 6 de marzo de 1869, da súa táboa periódica. Naquela primeira versión constaba de 63 elementos; hoxe son 118 e xa se propuxo o 119, do que tamén se fala na guía.

Pola esquerda, Marcelino Maneiro, Víctor F. Freixanes, Manuel Bermejo, Ana María González Noya e Manuel González. Fonte: RAG


Manuel Rafael Bermejo Patiño, Ana González Noya e Marcelino Maneiro Maneiro, profesores de química inorgánica da Universidade de Santiago e autores da guía, presentárona en rolda de prensa este luns na Real Academia Galega, acompañados polo presidente da institución, Víctor F. Freixanes, e o académico e coordinador científico do Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades (CRPIH), que edita a obra. O traballo contou coa participación na revisión lingüística e terminolóxica das investigadoras Tania de Dios Miguéns, Beatriz Fariñas, Belén Poutón e Inés Veiga, un labor realizado desde o Servizo de Terminoloxía Galega (Termigal) que contribuirá a estandarizar as denominacións dos elementos químicos en galego, valoran os autores.

A desta guía é, de feito, "a primeira oferta de denominación normalizada e oficial dos nomes dos elementos químicos en galego", subliña Manuel González, coordinador do Termigal, un servizo creado en 1997 por un acordo entre a Real Academia Galega e a Xunta de Galicia a través da Dirección Xeral de Política Lingüística e o CRPIH.

O presidente da RAG, Víctor F. Freixanes, salienta que iniciativas como esta "deben entenderse no proceso de modernización, enriquecemento e actualización permanente da lingua", un compromiso da Academia que se vén concretando tamén a través doutras accións como a incorporación ao Dicionario de terminoloxía específica das matemáticas, a informática ou as telecomunicacións, engade. "A lingua galega non pode manterse á marxe da realidade científica e tecnolóxica", conclúe.

Alén do aspecto lingüístico, a guía é "unha obra fundamental para o profesorado universitario de Química, de Bioloxía e de Farmacia, para o relacionado con estas materias nos outros niveis de ensino, para os profesionais da industria química e farmacéutica, xornalistas especializados e mediadores da comunicación ou tradutores. Pero tamén é atractiva para calquera persoa porque pode ser lida como un relato, dá información pero que tamén esperta o interese do lector e divirte", valora Manuel González.

A obra visibiliza ademais voces protagonistas da química, entre elas mulleres de grande importancia na historia do coñecemento, engaden os autores a só unhas semanas da celebración do Día da Muller e a Nena na Ciencia. É o caso, entre outras, de Ida Eva Tacke, codescubridora do renio; Marguerite Perey, descubridora do francio; ou Lise Meitner, codescubridora do protactinio e lembrada co nome dado a outro elemento, o meitnerio.

Exemplos en clave galega
"Ao longo do volume resáltase o importante papel da química na sociedade actual, con exemplos de múltiples aplicacións dos diferentes elementos, e moitos destes exemplos son próximos, escollidos en clave galega", explican os autores. É o caso das minas de volframio de Carballo ou dos ferreiros de Riotorto, entre outros.

Un por un, todos os elementos químicos coñecidos ata a actualidade van sendo descritos neste volume que afonda tamén no seu aspecto, a súa historia, o seu comportamento, a súa utilidade e a súa posible perigosidade, ademais de pescudar na orixe da súa designación. A do hidróxeno, que quere dicir xerador da auga, débeselle a Lavoisier, quen o obtivo por descomposición do vapor da auga con ferro roxo e comprobou logo que o H2 arde no ar para producir auga, recolle a guía.

O último elemento oficial é o 118, o oganesson, o de maior peso atómico sintetizado, que debe o seu nome ao físico nuclear ruso Yuri Oganessian. O libro incorpora a súa denominación xunto ás dos outros últimos descubertos, o nihonio, o moscovio, e o ténnesso, aprobadas recentemente pola Unión Internacional de Química Pura e Aplicada (IUPAC). Pecha a obra o unennio, nome provisional dun elemento ata o momento non sintetizado, aínda que os autores se mostran convencidos que non será o derradeiro: "Non dubidamos que, como predixo Mendeleev, a táboa periódica rexistre novas incorporacións".

Dicionario

Novas da Academia

Subscríbete

Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego

Descargar

Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega

Consultar

Hemeroteca Virtual Galicia nas páxinas dos seus xornais.

IR

Cuberta do Boletín 378

Boletín da Real Academia Galega
nº 378

Consultar

Cadernos de Lingua
nº 36

Consultar