'A recollida do Cancioneiro Popular Galego', de Filgueira Valverde

O 12 de novembro de 1981, Filgueira Valverde publicaba en La Voz de Galicia un extenso artigo no que facía resumo da historia da recollida do cancioneiro popular galego.
Marcial del Adalid. (Arquivo RAG)
Marcial del Adalid. (Arquivo RAG)


Os persoeiros do Rexurdimento galego, dende o século XVIII, decatáronse axiña do baldeiro que cumpría encher nos eidos da fala; primeiro en canto ao seu coñecemento e despois no seu soerguemento polo cultivo literario. Mais tardaron en comprede-lo que significaba o tristeiro desleixo polo tesouro da música popular. Sorprende que, mesmo nos séculos do silencio poético, non teña espertado ningunha atención. O único achegamento atópase nos mestres de capela que seguiron melodías, recollidas para os vilancetes de Nadal, nas catedrais e nos conventos; foron eles os primeiros colectores, con finalidade artística.

Non acabamos de comprender como eruditos que tiñan unha formación musical e anotaban as letras dos alalás non se sentiran tentados a fixa-las melodías no pentagrama. O caso de P. Sarmiento é ben punxente, pois cantaba ben, tiña na cela instrumentos, era todo un teórico matemático da harmonía e gustaba de explorar eidos pouco transitados da cultura. Foi el quen observou o feito da composición espontánea das coplas e dos seus tonos polas mulleres galegas.

Polo que sabemos, o primeiro intento dun Cancioneiro Popular Galego debeuse a Marcial Valladares (1821-1903), que comezaría a colleita de melodías aló polo 1840, e que databa no 1836 un dos cadernos. Non era un técnico. Sobresaía como fácil versificador, lexicógrafo, naturalista.; escribiu a primeira novela en fala galega. O valor da súa recadádiva áchase, máis que nada, na data; temperá en Galicia e serodia no mundo do folclore musical. A tardanza é tanto máis estraña canto que contrasta co emprego de signos musicais na semántica do rexurdir: a gaita gallega, a alborada, o alalá… os cantares.

Valladares forneceu a Murguía as melodías que ilustran a Historia de Galicia. E foi Murguía, precisamente, un dos primeiros que, fronte ás omisións e ás inepcias doutros historiadores, soubo ofrecer, non só valoracións xustas, senón mesmo unha tipoloxía dos nosos cantos populares. Para recoñece-lo adianto, abonda face-la comparanza dos seus criterios cos dun Martínez Padín, un Vicetto, e xa non digamos cos de visitantes ilustres como Rada y Delgado que se despachan dicindo: La música de los cantares del vulgo es poco variada y domina en ella, así como en la letra, una tristeza indefinible que no puede ser sino hija del sentimiento de la población y del carácter poco expansivo del gallego.

Neste panorama, as catro series do Cantares viejos y nuevos de Marcial del Adalid y Gurrea (1828-1881) teñen un valor cimeiro no descubrimento do folclore musical de Galicia. Levan a data de 1877. Son vinte e cinco melodías con acompañamento de piano, e constituíron a primeira escolma publicada e o inicio de toda unha reivindicación, artística e erudita. Aínda que non tivera outros merecementos, que moitos ten, o autor gañou con eles un posto de honra na curta historia da musicoloxía galega.

Viñeron despois as inclusións de exemplos galegos en Cancioneros como os de Hernández e de Inzenga, e máis adiante no de Pedrell.

Aquel pulo inicial, por máis que fose tardeiro e tímido, veu abri-lo camiño que seguiron logo Sampedro e Folgar (1848-1936), Víctor Said (1871-1914), Ramón de Arana Pizzicato, Montes e as colleitas dos Coros Gallegos, a partir do Aires da Terra de Perfecto Feijoo, fundado no 1833. Ao mesmo tempo as primeiras xeiras, sobre todo a de Adalid, foron dando base ás Baladas Gallegas, que emparellaron as nosas melodías co repertorio romántico das obras de salón, e tamén a coros orfeónicos, tan populares como discutidos; a pezas de teatro lírico, perdidas ou mal apreciadas…

Coro Aires da Terra, con Perfecto Feijoo de pé, o cuarto pola esquerda.
Coro Aires da Terra, con Perfecto Feijoo de pé, o cuarto pola esquerda


Do mesmo xeito que Milà i Fontanals influíra sobre Pérez Ballesteros e sobre os fundadores do Folclore Gallego, Pedrell tivo moita parte nas boas orientacións de Sampedro, que tamén soubo axuntar toda unha rolda de correspondentes compositores, directores de coros e de bandas, afeccionados locais… que foron achegando mostras valiosas. Contáronse entre eles: o propio Valladares, Posse, Lens; Curros, Soler, Alexandra Murguía, Paz, Martínez Santiso, Mercadillo e, seareiros, Arana, Montes e Tafal. Con estas axudas e coa colaboración inestimable de Víctor Said, Sampedro logrou recoler un rico, vizoso e variado Cancionero Popular de Galicia, premiado pola R. Academia de San Fernando no 1911 e publicado polo Museo de Pontevedra no 1942.

No primeiro terzo do nos século o P. Luís María Fernández, e con grande alento, Martínez Torner e Xesùs Bal y Gay seguiron a xeira. Agora contrastan nela a posesión de medios técnicos e de criterios científicos coa progresiva careza das fontes na tradición oral, porque cada vello enxebre que morre leva consigo á cova un anaco do tesouro das nosas tradicións. A elas achéganse, gabaxeiros, novos investigadores que manteñen o mesmo espírito con que Sampedro e Folgar escribiu, na primeira folla do seu Cancioneiro estas verbas de Ruskin: Retornemos á Natureza con corazón sinxelo, sen refugar nin demudar ren. Son eles os que levan a primeira voz nas homenaxes que agora se renden, con tanta xustiza a Marcial del Adalid.

Dicionario
Axenda de actos Ver todos
Sábado 23 de setembro de 2017 / 12:00 h
Ingreso de Chus Pato como académica numeraria da RAG - Ourense
Sábado 30 de setembro de 2017 / 9:30 h
II Xornada de onomástica galega: Os nomes e apelidos - Museo de Pontevedra

Novas da Academia

Subscríbete

Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego

Descargar

Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega

Consultar

Hemeroteca Virtual Galicia nas páxinas dos seus xornais.

IR

Cuberta do Boletín 376

Boletín da Real Academia Galega
nº 376

Descargar

Cadernos de Lingua
nº 35

Descargar